Zonder bomen geen leven

In het kort

Bomen staan aan de basis van het leven op aarde. Bomen hebben de unieke superkracht om met zonlicht zuurstof en suikers te maken, de basis voor al het leven op aarde. Zonder bomen zijn er geen lokale en mondiale waterkringlopen mogelijk en is er geen sprake van temperatuurregeling door verdamping en opname van broeikasgas CO₂ uit de atmosfeer. Onze samenleving kan niet floreren zonder de ‘diensten’ die bomen ons bieden. Je zou zeggen dat we bomen koesteren en aanbidden. Veel mensen doen dat ook. Echter, in 2025 zijn in Rotterdam kapvergunningen afgegeven voor 3.000 bomen, dat is 1.7% van het totaal aantal van 172.500 bomen in de stad. Het aantal kapvergunningen in 2026 ligt op koers voor eenzelfde aantal. Dat zijn flinke aantallen bomen die jaarlijks verdwijnen. Wat betekent dit voor de mensen, dieren en al het andere leven in de stad? En hoe verhoudt dit kappen zich tot wet- en regelgeving? Daarover gaat deze publicatie, die probeert informatief, verdiepend én leesbaar te zijn.

Bomen zijn onderdeel van meerdere ecosysteemfuncties die samenhangen met het klimaat, biodiversiteit en zoetwatergebruik. Daarom is het ecologisch effect van bomenkap niet alleen een kwestie van “aantal bomen” maar ook van het verlies van processen en functies die tijd nodig hebben om te herstellen. In de context van de Europese natuurherstelverordening (NHV) geldt het uitgangspunt dat natuurverlies niet onbeperkt kan plaatsvinden zonder voldoende herstel en/of compensatie. De centrale vraag is hoe natuurschade door verleende kapvergunningen wordt vastgesteld en onderbouwd, en hoe compensatie wordt ingericht zodat het daadwerkelijk aansluit op het weggevallen ecologisch functioneren. Een rekenmatige benadering kan ecologische effecten op hoofdlijnen kwantificeren via kengetallen voor onder meer groen zoetwater dat direct verband houdt met CO₂-opname (via fotosynthese) en koelen van de omgeving door verdamping. In de praktijk hangt het effect sterk af van soort, leeftijd, standplaats en lokale omstandigheden, iets wat in Rotterdam wordt bijgehouden in de bomenkaart.

 

Het lange verhaal

1) Waarom is dit belangrijk?

Binnen het natuurwetenschappelijke raamwerk van planetaire grenzen staat de achteruitgang van ecosysteemfuncties waarop onze samenleving is gebouwd centraal. Zeven van de negen grenzen zijn overschreden, wat druk zet op systemen waarvan samenlevingen afhankelijk zijn. Binnen dat bredere perspectief hebben bomen een belangrijke rol in meerdere thema’s: klimaat (o.a. CO₂-opslag en interactie met energie- en waterprocessen), landgebruik, biodiversiteit (habitat en levensgemeenschappen) en zoetwatergebruik (effecten op lokale waterhuishouding en waterbeschikbaarheid). Zonder goed functionerende ecosystemen kunnen moderne samenlevingen niet functioneren.

Sinds 2024 is de Europese natuurherstelverordening (NHV) van kracht. Voor steden (artikel 8) betekent dit dat het beleid rekening moet houden met het herstel of de toename van natuurkwaliteit/functies en dat natuurschade niet los kan worden gezien van de verplichting tot herstel en/of compensatie. In deze context wordt het relevant om te kijken naar hoe bij kapbesluiten de ecologische effecten worden vastgesteld en hoe compensatie wordt onderbouwd en geborgd.

 

2) Wat er bij bomenkap ecologisch verdwijnt

Bomen leveren ecosysteemdiensten doordat ze processen in gang zetten en doordat ze leefgebied vormen. Een kernonderdeel daarvan is de interactie tussen boomstructuur en het water- en energiesysteem:

• Fotosynthese vereist water en leidt tot opname van CO₂ en vorming van suikers (voeding voor de boom en ander leven);
• Verdamping (transpiratie) van water via bladeren verandert de energiebalans (koelt de omgeving) en draagt bij aan lokale waterkringlopen op schaal van wolkvorming/condensatie en neerslagpatronen (afhankelijk van omstandigheden en schaal);
• Bomen dragen bij aan buffering en stabilisatie van lokale omstandigheden in de waterhuishouding;
• Bomen zijn daarnaast drager van biodiversiteit via habitat (kroon, stam, wortelzone) en via de omgeving die hun aanwezigheid mede bepaalt.

Bij kap verdwijnen deze functies direct: de kroon en het bladoppervlak verdwijnen, biomassa wordt verwijderd en het vermogen om water te verdampen (koeling en waterkringloop) en om fotosynthese uit te voeren stopt.  Omdat een nieuw evenwaardig ecosysteem niet “meteen” ontstaat – het kost tijd voor hergroei, bodemprocessen en herstel van relaties met andere organismen – kan herstel decennia duren, afhankelijk van het type ecosysteem en de omstandigheden ter plaatse.

 

3) De bestuurlijke kernvraag: onderbouwing en compensatie

De kernvraag in beleids- en uitvoeringszin is doorgaans:

1. Hoe wordt de natuurschade (ecologisch verlies) van bomenkap vastgesteld?
2. Op basis waarvan wordt bepaald hoe die schade wordt gecompenseerd?
3. Sluit de compensatie aan op wat daadwerkelijk verloren gaat, en is herstel in de tijd aantoonbaar?

In dit soort trajecten speelt informatie over locatie, boomgrootte en boomkenmerken (bijvoorbeeld boomcategorie/omvang) een rol, omdat ecologische functies vaak samenhangen met biomassa en kroon-/wortelontwikkeling. De gemeente Rotterdam houdt een gedetailleerd bomenbestand bij dat kan worden gebruikt om effecten voor individuele vergunningen te ramen. Vervolgens kan beleid of uitvoering al dan niet aantonen dat compensatie methodisch aansluit op de berekende of vastgestelde verliezen.

 

4) Hoe een rekenmatige benadering eruit kan zien

Een rekenmodel heeft meestal als doel om “verlies aan ecosysteemfuncties” te vertalen naar concrete grootheden. In de tekst die je aanleverde kwamen vooral twee soorten grootheden naar voren:

• CO₂-opname (koolstofopslag via groei/fotosynthese)
• Verdamping en het effect op de energiebalans (koeling via verdamping)

Een vereenvoudigde logica ziet er als volgt uit:

• Kies indicatieve kengetallen voor CO₂-opname en verdamping per boom (afhankelijk van leeftijd/soort/omstandigheden).
• Vermenigvuldig die per boom met het aantal bomen om tot totaalwaarden te komen.
• Vertaal verdamping naar energie-effecten met een natuurkundig omrekeningsprincipe (verdampen van water kost energie).
• (Eventueel) vertaal die energie naar een orde van grootte van temperatuur-/microklimaatimpact binnen een gekozen schaal/ruimte-invulling.

Belangrijk is dat dit soort berekeningen sterk afhankelijk zijn van aannames of de praktijksituatie. Daarom is in een beleidsmatige versie meestal een bandbreedtes of scenario nodig, en is onderbouwing van de aannames relevant (waar komt het kengetal vandaan, voor welke boomsoorten, welke weers-/seizoenscondities, en op welke schaal is “koeling” gedefinieerd?). Dit kan de gemeente doen aan de hand van de bomenkaart die zij heeft, en per boom bepalen hoeveel groen zoetwater deze herbergt én gebruikt voor de ecosysteemdiensten die zij levert.

Een berekening voor 160 bomen, vergelijkbaar met de verleende kapvergunning aan de Parkhaven, ziet er als volgt uit:

• 160 bomen, gemiddeld ongeveer 40 jaar oud.
• CO₂-opname: 20 kg CO₂ per boom per jaar (als lage inschatting).
• Verdamping: 100 liter water per (warme) dag per boom (als lage inschatting).
• Energie-inbedding bij verdamping: energie om water te verdampen is ongeveer 2,45 MJ per kg water.
• 1 liter water ≈ 1 kg

Stap 1: CO₂-opname per jaar

• Per jaar: 20 kg/boom/jaar × 160 bomen = 3.200 kg CO₂ per jaar = 3,2 ton CO₂ per jaar
• Afhankelijk van groei en omstandigheden kan opname in werkelijkheid jaarlijks variëren.

Stap 2: Energieopname (koeling) uit de omgeving via verdamping per dag

• Water per dag: 100 liter/boom/dag × 160 bomen = 16.000 liter water per dag
• Massa water per dag: 16.000 kg water per dag
• Energie per dag: 16.000 kg × 2,45 MJ/kg = 39.200 MJ per dag = 3,92×10¹⁰ Joule per dag

Stap 3: Vertaling naar temperatuur (vereenvoudigd)

In dit soort rekenstappen wordt vervolgens aangenomen welk luchtvolume wordt beïnvloed en welk temperatuureffect daarbij hoort (met thermodynamische relaties). Dit levert een orde van grootte voor “koeling” door verdamping in een gekozen schaal (bijvoorbeeld een bepaald oppervlak, denk aan een park, en hoogte van de luchtkolom).

Interessant om te weten: Rotterdam Natuurlijk! is in beroep gegaan tegen de verleende kapvergunning voor 159 bomen en 500 m² ‘groen’ aan de Parkhaven. Zij voert onder andere argumenten aan uit deze publicatie.

 

5) Van berekening naar besluitvorming

Een berekening is niet hetzelfde als een ecologische toets. In een beleidscontext moet een methode bovendien kunnen:

• Omgaan met ecologische diversiteit (verschillen in bodem, soortenrijkdom, watercondities),
• Aantonen welke functies verloren gaan (en niet alleen welke “hoeveelheid” bomen wordt teruggezet),
• Herstel/compensatie in de tijd beschrijven (wat gebeurt er de komende jaren, en hoe wordt geborgd dat er netto geen achteruitgang is volgens de NHV-doelrichting),
• Anticiperen op het veranderende klimaat: droogte, hitte, en bosbranden zoals in 2026, kennen kantelpunten waarna herstel niet meer mogelijk is.

Ook als CO₂-opname of verdamping op hoofdlijnen goed te modelleren is, blijft het ecologisch herstel breder dan die twee variabelen: biodiversiteit, bodemleven en habitatvorming zijn minstens zo belangrijk en vaak complexer te kwantificeren.

De gemeenteraad van Rotterdam heeft concrete doelen vastgesteld voor netto-nul CO₂ uitstoot (exclusief scope 3) in 2050. De gemeenteraad heeft ook biodiversiteit in stevig beleid geborgd. De gemeenteraad heeft geen concrete doelen voor het verminderen van hittestress, maar noemt het wel in verschillende beleidsstukken. Op landelijk niveau is er veel aandacht voor beschermen van mensen tegen hitte. Echter, Rotterdam ‘verdicht’ de gebouwde omgeving al twee raadsperioden lang en lijkt aan die koers vast te houden. Hittestress en uitstoot van broeikasgassen neemt daardoor verder toe en voor adaptatie is steeds minder ruimte: we spreken van een lock-in.

De gemeenteraad heeft met het bomenbestand én een rekenmodel de juiste middelen in bezit om de schade aan ecosysteemdiensten van iedere gekapte boom te bepalen. Deze schade moet worden hersteld, direct én aantoonbaar, zo is vastgelegd in de NHV. Onder andere verdichtingsplannen zullen zich hiertoe moeten verhouden.

 

6) Wat dit betekent voor het begrip van “compensatie”

Samengevat kan de logica als volgt worden uitgelegd:

• Bomen zijn niet alleen “groen zichtbaar”, maar werken als schakel binnen processen van water, energie en koolstof, de basis van al het leven inclusief de mens;
• Kap reduceert die functies direct en definitief;
• Het herstellen van die functies heeft tijd nodig en verloopt niet lineair;
• Daarom is het essentieel dat beleid niet alleen aantallen aanplant communiceert, maar ook uitlegt hoe ecologische schade wordt vastgesteld en hoe compensatie van hetecologische verlies in passende mate herstelt.

 

7) Kom in actie!

Rotterdam Natuurlijk! moedigt Rotterdammers aan om bomen te beschermen en de gemeente erop te wijzen dat zij een zorgplicht heeft om schade aan ecosysteemdiensten concreet in beeld te brengen zodat compensatie daadwerkelijk plaats kan vinden zoals ook in de NHV staat. De gemeente heeft met de bomenkaart een concreet instrument in handen om aangevraagd kapvergunningen te toetsen en burgers kunnen hier de gemeente nadrukkelijk op wijzen. Stoppen met bomen kappen is een essentieel onderdeel naar herstel van ecosystemen, lokaal en wereldwijd. Geeft de gemeente toch een vergunning af zonder de een ecologische toets te doorlopen, dan is bezwaar maken een makkelijk te nemen stap. De bezwarencommissie zou dit moeten controleren, maar uit ervaring weet RN! dat de NHV nog niet overal bekend is, dus heeft mogelijk een aanlooptijd nodig. In dat geval is beroep bij de bestuursrechter van Rotterdam nodig. De rechter zal de vergunning toetsen aan de NHV. RN! stelt zich behulpzaam op en gaat op verzoek mee in het bezwaarschrift en beroep als behartiger van het publieke ecologische belang, hiervoor wordt voorkomen dat het bezwaar en beroep van een burger niet ontvankelijk wordt verklaard omdat er geen uitzicht is op de boom/bomen. RN! heeft ervaring met beroepsprocedures, zowel bij de Raad van State als de Rechtbank van Rotterdam. RN! heeft momenteel een beroepsprocedure lopen tegen de kapvergunning van 159 bomen aan de Parkhaven.

De gemeente heeft alle instrumenten in handen om de ecosysteemdiensten die bomen leveren te monitoren en te beschermen. De gemeente heeft daarnaast vanuit de NHV, bestuuirsrecht en het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens, de zorgplicht om de leefomgeving gezond en leefbaar te houden en mensen te beschermen tegen activiteiten die onze leefomgeving vernietigen. Het is tijd dat de instrumenten en zorgplicht worden ingezet om ons ecologisch kapitaal te bewaken en te versterken zodat het ecologische fundament voor een florerende samenleving ten minste wordt behouden, maar beter, wordt versterkt!

 

Steun Rotterdam Natuurlijk! financieel. Beroepsprocedures kosten geld en tijd. Daarnaast willen wij ecosysteem-educatie organiseren voor Rotterdammers, raadsleden en ambtenaren. Help ons hierbij door te doneren en over ons te praten en ons te citeren.

De foto’s hieronder zijn van de plataan naast het station, 9 bomen van 70 jaar oud aan de Schiestraat en een boom vol in bloesem aan de Wielewaal. De fotografen hebben RN! toestemming gegeven deze te gebruiken.